Banner trap

Nieuwsarchief

Eerdere grepen uit de geschiedenis

Boekverkoper, drukker, bemiddelaar, veilingmeester


Van Someren & Ten Bosch is een vaste waarde in Zutphen. Een boekhandel met landelijke allure en een rijke lokale historie. Hoe kregen de eigenaren dat voor elkaar? Vandaag deel 1 in een korte serie met grepen uit de geschiedenis. De beginjaren.

Het adres is al 179 jaar hetzelfde. Turfstraat 19. ‘Boekverkopers in Zutphen sinds 1844’ vermeldt Van Someren & Ten Bosch onder zijn naam. Daaruit spreekt trots. En opmerkelijke continuïteit. Want wie vandaag de dag door de Turfstraat loopt, ziet hoe snel winkels verdwijnen en nieuwe geopend worden.
Hoe zou naamgever Albert Evert Carl van Someren, zelf een nieuwkomer in 1844, zich gered hebben in zijn beginjaren? Welke rol speelde hij als boekverkoper in het midden van de 19de eeuw?

Als je virtueel door de Zutphensche Courant van die jaren bladert, zie je de variëteit in zijn activiteiten. Hij noemt zich afwisselend boekverkoper of boekdrukker. Hij was ook uitgever. Dat was een combinatie die toen niet ongebruikelijk was.

Maar hij is ook een soort bemiddelaar. In 1849 adverteert hij met een bovenhuis dat te huur staat. Te bevragen bij boekdrukker A.E.C. van Someren. Een paar maanden later staat er een advertentie in de krant dat een ‘fatsoenlijke protestantse familie’ een kostganger zoekt. Te bevragen bij boekhandelaar Van Someren. Maar je kon hem ook inschakelen op de arbeidsmarkt, zoals ‘de Kruideniers affaire’ (= winkel) die in april 1852 een bekwame winkelbediende van de protestantse godsdienst zoekt. Een maand later: Te koop aangeboden: een aardglobe en een hemelglobe. ‘Beide goed geconserveerd.’ Te bevragen bij Van Someren.

Al bladerend valt op: Van Someren adverteert niet voor boeken. Wel treedt hij op als veilingmeester bij een verkoping van ‘twee verzamelingen van boeken, enige Natuur- en Geneeskundige instrumenten en zes marmeren borstbeelden’.

Vanaf mei 1854 krijgt hij er een functie bij. De Arnhemsche Courant bericht dat de courant voortaan vanaf 9 uur ’s avonds verkrijgbaar is bij Van Someren. Je kunt bij hem ook een abonnement nemen en wie wil kennismaken: de eerste tijd kun je de krant daar gratis lezen.
Nooit wordt een adres genoemd. Iedereen weet hem kennelijk te vinden.

 

Bommen, brand en een illegaal krantje


Op 7 april 1945, de dag voor de bevrijding van de binnenstad, breekt brand uit in de Bata schoenenwinkel tegenover Van Someren. Burgers vormen een keten om emmers water uit een pomp in de Rosmolensteeg door te geven en de brand te blussen. Andere mogelijkheden zijn er niet. Jan Kelderman, die het bluswerk leidt, gooit de eerste emmer tegen de luiken van Van Someren. Ze zijn gloeiend heet en dreigen vlam te vatten. Een tweede keten gebruikt een pomp in de Naadzak en blust aan de achterkant van de Bata. Het vuur wordt gedoofd.

Eerder al, op 14 oktober 1944, was er geluk bij een groot ongeluk. Ongeveer 100 burgers sterven na het mislukte bombardement van de Engelse luchtmacht op de IJsselbruggen. De bommen vallen tot vlak bij het poortje op de Rozengracht naar de Rosmolensteeg, op 30 meter van de winkel.

Ravage bombardement Rosmolensteeg-Landbouwschool

 

Al voor de oorlogsjaren is de boekhandel ook een kantoorboekwinkel. Hij heet, naar de eigenaar, A. Hagenbeek. Met in kleine letters daaronder: AEC van Someren. In het spraakgebruik is het nog steeds: Van Someren.

De bezettingstijd laat zich markeren met twee daden. Hagenbeek adverteert op 1 augustus 1940 met drie andere boekhandelaren met een politieke activiteit. Mensen kunnen bij hen intekenen als lid van De Nederlandsche Unie. De landelijke oprichters van de Unie benadrukten de Nederlandse saamhorigheid tegenover de NSB én de Duitse bezetter. Honderdduizenden werden lid. Maar de Unie werd geen macht van betekenis. Aan haar optreden bleef later de geur van collaboratie kleven.

Dat kun je van Hagenbeek niet zeggen. Hij levert vanaf juni 1944 clandestien het steeds schaarsere papier aan de Frontloupe, een lokaal illegaal berichtenkrantje. In mei 1945 reiken de drie oprichters een gesigneerde oorkonde uit. Een dankbetuiging aan ‘Boekhandel v. Someren voor de hulp en medewerking aan de Frontloupe bewezen in de vijandelijke bezettingstijd.’

De marktplaats. Altijd wat te doen en te vinden

Op 10 augustus 1925 verwoest een cycloon het grootste deel van Borculo. Een verslaggever van de Zutphensche Courant omschrijft de aanblik als ‘luguber’. Hulpacties komen op gang. In Zutphen organiseert het jubilerende Oude en Nieuwe Gasthuis een loterij. Men heeft 300 prijzen en 1000 loten à 1 gulden. Ze zijn te koop bij verschillende boekhandels, waaronder Van Someren.

De verloting illustreert de rol van de toenmalige boekwinkel. Méér dan louter ‘boekverkopers sinds 1844’. De winkel is een marktplaats. Altijd wat te doen. Altijd wat te vinden. Een loterij, klanten met allerhande vraag en aanbod en soms een oproep. Twee maanden na de Borculo-ramp is Van Someren opnieuw het toneel van een verloting. De deelnemers aan een loterij van de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen kunnen er zien of ze een prijs gewonnen hebben en hem in ontvangst nemen.

De winkel is ook het adres voor mensen die iets zoeken of aanbieden. Soms ligt dat in het verlengde van het lezen. Abonnees van landelijke kranten, zoals de Telegraaf of het Handelsblad zoeken per advertentie meelezers: buurtgenoten met wie ze de krant én de kosten kunnen delen. Wie dat wil, kan zich vervoegen bij Van Someren, dat sinds 1907 eigendom is van de heer Arend Hagenbeek.

Maar ook wie personeel zoekt, een huishoudster bijvoorbeeld, of een gepensioneerde onderofficier die zelf werk zoekt, kiest de winkel als postadres voor reacties.

In maart 1923 ligt er een lijst in de winkel voor steunbetuigingen aan het comité tot behoud van de zomertijd. Een ondernemer die politiek stelling neemt? De rol van de winkel als ‘actiecentrum’ is niet zo verrassend als je de namen ziet van het comité dat de zomertijd wil behouden. Een van hen is eigenaar Hagenbeek zelf.

Inschrijven nieuwsbrief